3 Χειρ Ελ Γκρέκο: Ανάσταση!

Χειρ Ελ Γκρέκο: Ανάσταση!
Δομήνικος Θεοτοκόπουλος, «Ανάσταση», Αγιος Δομήνικος Παλαιός, Τολέδο

Το «Χριστός Ανέστη» στο έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου με αφορμή τη συμπλήρωση εφέτος 400 χρόνων από τον θάνατο του μεγάλου έλληνα ζωγράφου
Στις 7 Απριλίου συμπληρώθηκαν 400 χρόνια από τον θάνατο του διάσημου έλληνα ζωγράφου Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (Ηράκλειο Κρήτης, 1541 - Τολέδο Ισπανίας, 1614). Η επέτειος αυτή και η αναστάσιμη ημέρα δίνουν την ευκαιρία για μια αναφορά στον καλλιτέχνη και στο επίκαιρο θεματολόγιο του έργου του. Γεννημένος στον Χάνδακα της Κρήτης, το σημερινό Ηράκλειο, σε εποχή που το νησί βρισκόταν υπό βενετική διακυβέρνηση και είχε γνωρίσει οικονομική ακμή και
καλλιτεχνική άνθηση, ο νεαρός Δομήνικος εκπαιδεύτηκε στη βυζαντινή παράδοση, γνώρισε όμως και τη δυτική ζωγραφική, ενώ απέκτησε ευρύτερη καλλιέργεια, με στοιχεία αρχαιογνωσίας, όπως πιστοποιεί το ίδιο το πρώιμο έργο του. Από αυτό σώζονται μόνο η Κοίμηση της Θεοτόκου (Σύρος) και ο Ευαγγελιστής Λουκάς που ζωγραφίζει την Παναγία και η Προσκύνηση των Μάγων (Μουσείο Μπενάκη). «Μαΐστρος» στην τέχνη του από το 1563, έζησε ως 26-27 χρόνων στην Κρήτη. Στη συνέχεια ταξίδεψε στη Βενετία (1567-70) και στη Ρώμη (1570-76) ως την οριστική εγκατάσταση στο Τολέδο (1577).

Στις δύο εκατοντάδες έργα του περιλαμβάνονται θέματα από το Θείο Πάθος και την Ανάσταση που η χριστιανική Εκκλησία γιορτάζει τη Μεγάλη Εβδομάδα και τα οποία φτάνουν σε λυτρωτική κορύφωση το βράδυ της Ανάστασης. Από τον πλούσιο κύκλο αναστάσιμων θεμάτων της βυζαντινής και της δυτικοευρωπαϊκής εικονογραφίας ο Θεοτοκόπουλος ζωγράφισε μόνο το θέμα της Ανάστασης και αυτό δύο μόνο φορές σε αυτόγραφα έργα (για άλλα δύο υπάρχουν διιστάμενες γνώμες). Πρόκειται για μνημειακούς πίνακες αγίας τράπεζας (ή πετάσματα βωμού) για καθολικές εκκλησίες που φιλοτεχνήθηκαν ο πρώτος το 1577-79 και ο δεύτερος αρκετά χρόνια αργότερα.

Τα πρώτα χρόνια
Το πέτασμα βωμού του 1577-79, διαστάσεων 2,10Χ1,28 μ., ανήκει σε σειρά εννέα πινάκων που παραγγέλθηκε για τον ναό του Αγίου Δομήνικου του Παλαιού στο Τολέδο και αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη ανάθεση στον νεοφερμένο ξένο καλλιτέχνη. Το σύνολο παρήγγειλε ο Don Diego de Castilla, ιερατικός προϊστάμενος του καθεδρικού ναού του Τολέδο και εκτελεστής της διαθήκης της  Don~a Maria de Silva. Ανάμεσα σε αυτά είναι η Προσκύνηση των Ποιμένων (Santander), η Ανάληψη της Θεοτόκου (Σικάγο) και η Αγία Τριάδα (Μαδρίτη). Ολα είναι εξαιρετικές δημιουργίες των πρώτων χρόνων του Γκρέκο στην Ισπανία. Η Ανάσταση εικονίζει τον Χριστό ψηλά, τους έκπληκτους στρατιώτες κάτω, ενώ στην κάτω αριστερή γωνία απεικονίζεται ο Αγιος Ιλδεφόνσος, προστάτης του Τολέδο. Η μορφή του Χριστού, με την παλάμη στραμμένη στον ουρανό, δείχνει τον θριαμβευτή επί του θανάτου, τριγυρισμένο από θεϊκό φως, ο οποίος, με το βλέμμα χαμηλωμένο στον Αγιο Ιλδεφόνσο (έχει θεωρηθεί πορτρέτο του Don Diego de Castilla), εμπνέει ελπίδα σωτηρίας στους πιστούς.

Πολλές μορφές στην παράσταση δημιουργήθηκαν με βάση εικαστικές πηγές οικείες στον Θεοτοκόπουλο από προγενέστερες φάσεις του. Το σώμα του Χριστού έχει αναφορά στον Μιχαήλ Αγγελο, η χειρονομία του δεξιού χεριού στον Τισιανό. Ο αποκοιμισμένος στρατιώτης κάτω δεξιά, σε προοπτική απόδοση, μεταφέρθηκε από ξυλογραφία του Αλμπρεχτ Ντύρερ με την Ανάσταση (1510-1511) συνδυάζοντας στοιχεία από μορφές σε ενύπνιο (Ενδυμίων, Αριάδνη, νύμφες) διαδεδομένες στην αρχαία κλασική και τη ρωμαϊκή τέχνη. Πιθανότατα ο ζωγράφος είδε αντίστοιχα έργα γλυπτικής στη Ρώμη, ενώ παρατήρησε και σχέδια ή χαρακτικά με απεικόνιση τέτοιων μορφών. Επίσης ο ξαπλωμένος στρατιώτης που έχει θαμπωθεί από το φως της Ανάστασης και κρύβει το πρόσωπο στους διπλωμένους βραχίονες προέρχεται και αυτός από μορφές της κλασικής τέχνης που είχαν μεγάλη διάδοση στην τέχνη της Αναγέννησης, περιλαμβανομένων χαρακτικών, π.χ. του Μαρκαντόνιο Ραϊμόντι. Ο στρατιώτης που απομακρύνεται έντρομος από τον τόπο του θείου οράματος έχει πρότυπο έναν άνδρα από πίνακα του Τισιανού, δασκάλου του Γκρέκο (απεικονίστηκε και σε χαλκογραφία του G. B. Fontana). Η επιλογή στοιχείων από διάφορες πηγές ήταν συνηθισμένη μέθοδος για καλλιτέχνες της εποχής και συνόδευε τις προσπάθειες μανιεριστών ζωγράφων για επίτευξη τελειότερου αποτελέσματος.

Ο Κρητικός τα πρώτα χρόνια στην Ισπανία βρίσκεται ακόμη υπό την επήρεια της ιταλικής σκευής. Οι εναλλαγές φωτός και σκιάς, σκοτεινών τόνων και ζωηρών χρωμάτων, θυμίζουν καλλιτεχνικές αξίες της βενετικής ζωγραφικής, ενώ το σώμα του Χριστού και η πλαστικότητα των στρατιωτών αντανακλούν την τέχνη του Μιχαήλ Αγγέλου. Παρ' όλα τα σταχυολογήματα, όλα τα στοιχεία αφομοιώνονται σε μια συγκροτημένη και πρωτότυπη σύνθεση, με ατμόσφαιρα υπερβατικού φωτός.

Αναδημιουργία μορφών
Ο Θεοτοκόπουλος ζωγράφισε για δεύτερη φορά το θέμα της Ανάστασης (εικ. 3) σε έναν ακόμη μεγαλύτερο πίνακα (διαστάσεων 2,75Χ1,27 μ.), ο οποίος γενικά τοποθετείται στην πρώτη δεκαετία του 17ου αιώνα. Το έργο προοριζόταν για την εκκλησία του Κολεγίου της Don~a Maria de Aragon στη Μαδρίτη (σήμερα βρίσκεται στο Μουσείο Πράδο). Ασφαλώς ανιχνεύονται ομοιότητες με μορφές που ο Δομήνικος είχε χρησιμοποιήσει στην παλαιότερη εκδοχή.
Ωστόσο, το θέμα αποδίδεται σε διαφορετική τεχνοτροπία, με μεγαλύτερη επιμήκυνση των μορφών και δραματικές χειρονομίες, που αντανακλά περαιτέρω εξέλιξη στις καλλιτεχνικές τάσεις του. Δείχνει την αναδημιουργία μορφών και κινήσεων αγαπητών σε όλη τη διάρκεια της παραγωγής του. Ετσι το δεύτερο έργο συγκεντρώνει την επιτομή στοιχείων από την Αναγέννηση, τον μανιερισμό, τη βενετική ζωγραφική. Επιπλέον οι μορφές δεν στήνονται σε έναν αληθοφανή χώρο αλλά επικαλύπτουν η μία την άλλη. Η παρατήρηση αυτή αγγίζει την πολυσυζητημένη ανάδυση στοιχείων της βυζαντινής παράδοσης στην τελευταία φάση του Γκρέκο: η τοποθέτηση των μορφών σε απροσδιόριστο χώρο και με την υπέρθεση, τέχνασμα αγαπητό στη βυζαντινή ζωγραφική, αντανακλά πιθανώς τη βυζαντινή αντίληψη της πρώιμης παιδείας του Δομήνικου. Συγχρόνως η άρνηση του χώρου εναρμονίζεται με το θέμα, καθώς το εικονιζόμενο θαυμαστό γεγονός της χριστιανικής πίστης ανάγεται στη σφαίρα του υπερφυσικού, πέρα από τόπο και χρόνο.

Τέλος, σημειώνεται ότι ακόμη μία φορά στα 1595-98 ο καλλιτέχνης προσέγγισε το θέμα της Ανάστασης φιλοτεχνώντας για το παρεκκλήσι του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή στο Νοσοκομείο Tavera στο Τολέδο ένα ξυλόγλυπτο και επιζωγραφισμένο αγαλματίδιο (ύψους 45 εκ.), του Αναστημένου Χριστού, το οποίο παρουσιάζει ομοιότητες στη στάση με τον Χριστό του Μουσείου Πράδο.


Εκδηλώσεις στην Ελλάδα
Με την αφορμή των 400 χρόνων από τον θάνατο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου (1541-1614) ετοιμάζονται στη χώρα μας εκθέσεις και συνέδρια στην Κρήτη και στην Αθήνα. Στο Ιστορικό Μουσείο Κρήτης στο Ηράκλειο θα εγκαινιαστεί τον Ιούνιο η έκθεση «Ο Δομήνικος Θεοτοκόπουλος μεταξύ Βενετίας και Ρώμης», με επιμέλεια του καθηγητή Νίκου Χατζηνικολάου, η οποία  τον Νοέμβριο θα μεταφερθεί στο Μουσείο Μπενάκη (οδ. Πειραιώς). Στο Ηράκλειο θα γίνει επίσης τον Ιούνιο το διεθνές συνέδριο «Ελ Γκρέκο. Η κρητική περίοδος», ενώ στο Μουσείο Μπενάκη τον Νοέμβριο το διεθνές συνέδριο «Ελ Γκρέκο. Από την Κρήτη στη Βενετία, στη Ρώμη, στο Τολέδο». Ακόμη, στο Μουσείο Μπενάκη (οδ. Κουμπάρη) θα παρουσιαστεί η έκθεση «Ο φιλικός κύκλος του Γκρέκο στο Τολέδο» με επιμέλεια του καθηγητή Νίκου Χατζηνικολάου και του αμερικανού καθηγητή Richard Kagan. Στο Βυζαντινό Μουσείο ετοιμάζεται έκθεση για την τέχνη στην Κρήτη την εποχή του Θεοτοκόπουλου με επιμέλεια της διευθύντριας δρος Αναστασίας Λαζαρίδου και στην Εθνική Πινακοθήκη θα πραγματοποιηθεί έκθεση με ψηφιακές αναπαραγωγές πέντε μνημειακών συνόλων του Γκρέκο, με επιμέλεια της διευθύντριας Μαρίνας Λαμπράκη-Πλάκα τον Νοέμβριο.

Η κυρία Μαρία Κωνσταντουδάκη-Κιτρομηλίδου είναι καθηγήτρια Βυζαντινής Αρχαιολογίας, διευθύντρια του Μουσείου Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης του Πανεπιστημίου Αθηνών.

3 Μηνύματα στην ανάρτηση "Χειρ Ελ Γκρέκο: Ανάσταση!"

ΕΥΡΥΤΑΝΑΣ ΙΧΝΗΛΑΤΗΣ είπε...

Πολύ ενδιαφερουσα ανάρτηση!
Χρόνια πολλά επί τη ευκαιρία...

Gina-Teta είπε...

Χριστός Ανέστη , Χρόνια σου πολλά και πάντα όμορφες αναρτήσεις!

tania είπε...

@ΕΥΡΥΤΑΝΑΣ ΙΧΝΗΛΑΤΗΣ
Να είστε καλά σας ευχαριστω ,αντεύχομαι τα καλύτερα..

@Gina -Teta
Καλή μου Τζίνα σε ευχαριστω ,για τον καλό λόγο που εχεις να πεις για μενα και το Αρωμα..
Αντεύχομαι τα καλύτερα..
Αληθώς Ανέστη,Χρόνια Πολλά!~

Δημοσίευση σχολίου

Labels

. Πολιτιστικά (1) Αγροτικά (1) Αθλητισμός (17) Αναδημοσιεύσεις (19) ανεξήγητα (2) Ανεργία (1) Αξιοθέατα (1) Αποφθέγματα (5) Αρχιτεκτονική (2) Άρωμα Γυναίκας (86) Άρωμα Γυναίκας εκθέσεις (2) Άρωμα Γυναίκας καλοκαίρι (2) Αυτοκίνητο (1) Βιβλίο (3) Βιογραφίες (24) Γεγονότα (5) γιορτες (2) Γλυκά (2) Γυναίκα (83) Γυναίκα μόδα (16) διαφήμιση (3) διαφθορά (2) Διάφορα (16) Δίδαγμα (2) Διδακτικές ιστορίες (9) Δράμα (9) Εγκληματικότητα (1) Έθιμα (11) Εθνικα Θέματα (3) Εκκλησία (4) Εκπαίδευση (2) Ελλάδα (21) Επετειακά (42) Επιστήμες (13) Επιστολές (2) Επιχειρηματικότητα (9) Εποχιακα (3) Εποχικα (6) Ερευνα (8) ερωτας (11) Έρωτας (22) Ευχές (7) ζώα (6) ζωγραφική (8) θεατρο (1) θρησκεία (24) θρησκεία παράδοση (40) ιντερνετ (2) ισότητα (1) Ιστορία (21) Ιστορία. Πολιτιστικά (28) ιστορίες (19) καιρός (1) Κινηματογράφος (8) Κοινωνία (20) κοινωνικα (99) κοινωνικά (16) Κομικς (2) Κόσμημα (2) Κόσμος (7) κράτος -φτώχεια (20) Κύπρος (4) Λογοτεχνία (6) Μακεδονία (2) Μικρά Ασία (8) Μόδα (1) Μουσική (40) Μύθοι (3) Μύθοι παραβολές (20) Μυθος (11) Μυστήρια (3) οδική ασφάλεια (1) οικογένεια (6) οικονομία (7) ομορφιά (2) ορυκτά (1) παιδεια (3) παιδι (8) Παραβολές (21) Παραβολή (1) παραδόσεις (2) Παράδοση (11) παραμύθια (6) Παραξενα (15) παροιμίες (2) πεζά (2) περιβάλλον (23) Ποίηση (36) πολιτική (14) Πολιτισμός (19) Πολιτιστικά (15) Πόντος (11) Πρόσωπα (2) προσωπικά (4) πτηνά (1) Ρατσισμός (1) σάτιρα (1) σάτιρα σχέσεις (4) σεξ (5) Σκέψεις (18) Σοφά λογια (4) στρατός (1) Συγκοινωνίες (1) Συναισθήματα (14) Σχέσεις (15) Ταινίες (1) Ταξίδια (7) Τέχνη (15) Τεχνολογία (4) τουρισμός (2) Υγεία (19) Υγεία -εναλλακτική θεραπεία (12) Υγεία-Διατροφή (25) Φιλοσοφία (84) φυσικά φαινόμενα (7) φωτογραφία (23) χαλάρωση (3) χαλάρωση θάλασσα (12) χιουμορ (33) χιούμορ (30) χομπυ (1) χορός (10) χριστούγεννα (6) ψυχολογία (14) Aξίες ζωής (7) Aρχαία Ελλάδα (12) Google (1) Mυστήρια (1) sex (1)